<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n\n
Wyk\u0142ad to prawdziwy \u201ebohater\u201d zaj\u0119\u0107 akademickich \u2013 najcz\u0119\u015bciej z nimi kojarzony i w potocznym uj\u0119ciu b\u0119d\u0105cy uosobieniem nauczania na uniwersytetach. Stanowi te\u017c nieodzowny element \u017cycia studenckiego oraz zwi\u0105zanych z nim anegdot. W p\u00f3\u017aniejszym \u017cyciu do niekt\u00f3rych wyk\u0142ad\u00f3w i ich prowadz\u0105cych nieustannie si\u0119 wraca, jako do czego\u015b formacyjnego, co w tamtym czasie stanowi\u0142o pewien wyznacznik m\u0142odego \u017cycia. W s\u0142ownikowym uj\u0119ciu wyk\u0142ad to przede wszystkim \u201ejednostka zaj\u0119\u0107 szkoleniowych, zwykle na wy\u017cszych uczelniach, kursach\u201d (S\u0142ownik j\u0119zyka polskiego<\/em> 1968: 44), kt\u00f3ra wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie niemal automatycznie kojarzona jest ze studiami i przypisanym do tego okresu stylem \u017cycia. Jak to wielokrotnie bywa, rzeczy i idee z przesz\u0142o\u015bci doczeka\u0142y si\u0119 w wielu przypadkach swoistego odczytania na nowo, zwrotu w postrzeganiu i rozumieniu. Dotyczy to r\u00f3wnie\u017c wyk\u0142adu, jego roli dydaktycznej i dalszej predykcji w pracy ze studentami. Postaramy si\u0119 teraz prze\u015bledzi\u0107 istot\u0119 wyk\u0142adu, jego historyczn\u0105 genez\u0119, metamorfozy oraz wsp\u00f3\u0142czesne uwarunkowania. Ca\u0142o\u015b\u0107 podana b\u0119dzie w duchu polemicznym, gdy\u017c praktycznie przy ka\u017cdej charakterystyce wyst\u0119puj\u0105 r\u00f3\u017cne g\u0142osy, postawy i opnie.<\/p>\n\n\n\n Zacznijmy od tego, \u017ce wyk\u0142ad jest klasyczn\u0105 metod\u0105 podaj\u0105c\u0105 wiedz\u0119 \u2013 stanowi rodzaj przemowy skierowanej do s\u0142uchaczy i tak\u017ce \u201enale\u017cy do najstarszych metod nauczania. Jest to metoda podaj\u0105ca \u2013 co oznacza, i\u017c przy jej stosowaniu w procesie kszta\u0142cenia dominuj\u0105c\u0105 pozycj\u0119 zajmuje wyk\u0142adowca, kt\u00f3rego rol\u0105 jest przekazywanie s\u0142uchaczom odpowiednio dobranego i uporz\u0105dkowanego zakresu wiedzy, wyja\u015bnianiu jej, uzasadnieniu, uprzyst\u0119pnieniu z my\u015bl\u0105, by sta\u0142a si\u0119 zrozumia\u0142a oraz przyj\u0119ta i opanowana przez s\u0142uchaczy\u201d (NOT 1972: 15). Mo\u017cna wi\u0119c powiedzie\u0107, \u017ce najwa\u017cniejszym celem wyk\u0142adu jest oddanie specyfiki danego obszaru wiedzy, kt\u00f3ra przybli\u017cana jest przez osob\u0119 specjalizuj\u0105c\u0105 si\u0119 w tym zagadnieniu. Ten g\u0142\u00f3wny cel nierozerwalnie \u0142\u0105czy si\u0119 z trosk\u0105 o zrozumienie tre\u015bci wyk\u0142adowych. Stanowi to jednocze\u015bnie najwi\u0119ksze wyzwanie dla os\u00f3b wyk\u0142adaj\u0105cych \u2013 zastanawiaj\u0105 si\u0119 oni przede wszystkim nad recepcj\u0105 podawanej przez siebie wiedzy.<\/p>\n\n\n\n Podaj\u0105c\u0105 formu\u0142\u0119 wyk\u0142adu mo\u017cna historycznie przypisa\u0107 do spu\u015bcizny dydaktyki herbartowskiej, w ramach kt\u00f3rej \u201eproces nauczania [\u2026] mia\u0142 przebiega\u0107 od wyobra\u017ce\u0144 do poj\u0119\u0107 i od poj\u0119\u0107 do umiej\u0119tno\u015bci. Jego g\u0142\u00f3wnym zadaniem by\u0142o przekazywanie (w j\u0119zyku Herbarta \u00abpodanie\u00bb) uczniom nowego materia\u0142u, ze szczeg\u00f3lnym naciskiem na rozwijanie u nich umiej\u0119tno\u015bci teoretycznych, np. rozwi\u0105zywania okre\u015blonego typu zada\u0144 matematycznych za pomoc\u0105 odpowiedniego wzoru\u201d (Kupisiewicz 2000: 45). Mo\u017cna tu zatem m\u00f3wi\u0107 o pewnej demonstracji wiedzy, jak\u0105 wyk\u0142adowca przekazuje w najbardziej s\u0142usznych intencjach, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do swojego w\u0142asnego sumienia i do\u015bwiadczenia. Sama jednak geneza wyk\u0142adu jest du\u017co starsza \u2013 wyk\u0142adali przecie\u017c ju\u017c staro\u017cytni filozofowie greccy (ale w swobodnej, niesformalizowanej jeszcze akademicko formie), a nast\u0119pnie wyk\u0142ad zacz\u0105\u0142 zyskiwa\u0107 na znaczeniu wraz z kszta\u0142towaniem si\u0119 \u015bredniowiecznych uniwersytet\u00f3w. Jak pisa\u0142 historyk wychowania Stanis\u0142aw Kot, \u201ewszystkie te nauki, nieznane wczesnemu \u015bredniowieczu, filozofia, prawo, medycyna, poci\u0105gaj\u0105ce ju\u017c nie dzieci, ale dojrzewaj\u0105c\u0105 m\u0142odzie\u017c, domaga\u0142y si\u0119 lepszej organizacji wyk\u0142adu i rozwoju\u201d (Kot 2010: 189-190).<\/p>\n\n\n\n Skoro znamy ju\u017c historyczne uwarunkowania wyk\u0142adu i jego g\u0142\u00f3wny cel, to mo\u017cna teraz przej\u015b\u0107 do trenowanych kompetencji. Trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce \u201ewyk\u0142ad jest metod\u0105 przekazywania wiadomo\u015bci i informacji opart\u0105 na s\u0142owie, kt\u00f3ra stanowi bardzo cz\u0119sto swoisty monolog wyk\u0142adaj\u0105cego. Aby wyk\u0142ad by\u0142 skuteczny, wymaga od s\u0142uchaczy ich aktywnego s\u0142uchania i notowania, a od m\u00f3wcy dobrego przygotowania merytorycznego oraz szczeg\u00f3lnych umiej\u0119tno\u015bci przekazu\u201d (Szewczuk 2013: 156). Tylko sprz\u0119\u017cenie tych dw\u00f3ch element\u00f3w powoduje, \u017ce wymagaj\u0105ca forma dydaktyczna \u2013 jak\u0105 jest wyk\u0142ad \u2013 mo\u017ce zosta\u0107 optymalnie spo\u017cytkowana przez dwie strony tego procesu.<\/p>\n\n\n\n Monolog prowadz\u0105cego wyk\u0142ad jest wysoko oceniany przez student\u00f3w, je\u015bli wyst\u0119puje zaanga\u017cowanie emocjonalne wyk\u0142adowcy. Ujawnia si\u0119 tym samym jego wiedza i brak sztampowo\u015bci, dyskusja ze \u017ar\u00f3d\u0142ami, a tak\u017ce trzymanie si\u0119 logicznego i usystematyzowanego planu przedstawianych tre\u015bci (Kruszewski 1968: 95).Wiadomo, \u017ce ka\u017cdy wyk\u0142adowca ma w\u0142asny styl prowadzenia wyk\u0142adu i obja\u015bniania przekazywanej wiedzy. Mo\u017ce wybra\u0107 zar\u00f3wno syntez\u0119, jak i analiz\u0119, czyli tok indukcyjny oraz dedukcyjny. Jest to zatem r\u00f3wnie\u017c szko\u0142a logicznego my\u015blenia, podobnie jak w przypadku kolejno\u015bci przeprowadzania danych czynno\u015bci badawczych w terenie czy laboratorium (Denek 2011: 163-164).<\/p>\n\n\n\n Mo\u017cna zatem stwierdzi\u0107, \u017ce trenowanymi kompetencjami s\u0105 zar\u00f3wno uwaga i skupienie student\u00f3w, ale tak\u017ce \u0107wiczenie logicznej prezentacji tre\u015bci przez wyk\u0142adowc\u0119. Dzia\u0142ania prowadz\u0105cego mo\u017cna tu uj\u0105\u0107 w wielu wariantach \u2013 przegl\u0105d literatury, wyodr\u0119bnienie kluczowych w\u0105tk\u00f3w, przejrzysto\u015b\u0107 dokonywanych prezentacji, mo\u017cliwo\u015b\u0107 dyskusji i uj\u0119\u0107 wariantywnych, tak\u017ce podsumowania partii prezentowanego materia\u0142u. Ca\u0142o\u015b\u0107 mo\u017cna te\u017c skompilowa\u0107 jako tzw. \u201eskrypt\u201d \u2013 jest to dzi\u015b w du\u017cej ju\u017c w du\u017cej mierze zapomniana forma udost\u0119pniania studentom zapisanych tre\u015bci wyk\u0142adowych (Zar\u0119ba, Choczy\u0144ski 2014: 7-8).<\/p>\n\n\n\n Wyk\u0142adowcy w spos\u00f3b skondensowany przekazuj\u0105 (najcz\u0119\u015bciej w formacie czasowym 90 minut) og\u00f3\u0142 tre\u015bci (poj\u0119\u0107, definicji, teorii, metodologii) zwi\u0105zanych z danym zagadnieniem naukowym ze swojej dziedziny wiedzy. W uj\u0119ciu idealnym wyk\u0142ad stanowi dla prowadz\u0105cego udowodnienie osobistej wiedzy i mo\u017cliwo\u015b\u0107 jej przekazania s\u0142uchaczom. Wolno\u015b\u0107 dydaktyczna w kompozycji tre\u015bci jest te\u017c w pewnym sensie potwierdzeniem wysokiej pozycji akademickiej wyk\u0142adowcy. Co istotne, \u201edla os\u00f3b studiuj\u0105cych korzy\u015bci\u0105 jest brak konieczno\u015bci samodzielnego poszukiwania wiadomo\u015bci w \u017ar\u00f3d\u0142ach. Otrzymuj\u0105 gotowy przegl\u0105d teoretyczny zagadnienia, z kt\u00f3rego mog\u0105 skorzysta\u0107. Uk\u0142ad tre\u015bci na kolejnych wyk\u0142adach wymusza systematyczno\u015b\u0107 i pomaga w porz\u0105dkowaniu zdobywanej wiedzy\u201d (Chy\u0142a 2025: 321).<\/p>\n\n\n\n W klasycznym wyk\u0142adzie rola s\u0142uchaczy\/odbiorc\u00f3w na og\u00f3\u0142 jest ca\u0142kowicie bierna. \u017bycie wyk\u0142adowcy pokazuje jednak, \u017ce prowadzenie (ograniczonej, ale jednak) interakcji z grup\u0105 zaj\u0119ciow\u0105 mo\u017ce stanowi\u0107 element wzbogacaj\u0105cy \u2013 mog\u0105 to by\u0107 r\u00f3\u017cne pytania, pro\u015bba o dyskusj\u0119 w przerwie omawianych zagadnie\u0144, ale te\u017c \u017carty sytuacyjne, anegdoty czy przyk\u0142ady z \u017cycia codziennego, b\u0119d\u0105ce analogiami do omawianych tre\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Zawsze b\u0119dzie to jednak kontakt ograniczony, zdecydowanie po\u015bredni i najcz\u0119\u015bciej przebiegaj\u0105cy pod dyktando wyk\u0142adowcy. Jednak nawet z tak \u2013 ograniczonych co do zasady \u2013 mo\u017cliwo\u015bci mo\u017cna kreowa\u0107 sw\u00f3j w\u0142asny styl prowadzenia zaj\u0119\u0107, przez kt\u00f3ry jest si\u0119 pami\u0119tanym przez kolejne roczniki student\u00f3w. Styl ten cz\u0119sto determinuje w og\u00f3le ca\u0142e pojmowanie studi\u00f3w, a studenci nadzwyczaj cz\u0119sto odnosz\u0105 si\u0119 do prowadzenia wyk\u0142adu, ujawniaj\u0105c ca\u0142\u0105 palet\u0119 ocen i opinii \u2013 od zachwytu poprzez niezrozumienie, a nawet pogard\u0119.<\/p>\n\n\n\n Jak wiadomo \u201ewyk\u0142ad stanowi typow\u0105 metod\u0119 wykorzystywan\u0105 przez nauczycieli akademickich w szkolnictwie wy\u017cszym. Mo\u017ce by\u0107 realizowany w spos\u00f3b konwencjonalny (podaj\u0105cy, informacyjny), konwersatoryjny, problemowy lub mieszany\u201d (Szewczuk 2013: 156). W rzeczywisto\u015bci bardzo trudno utrzyma\u0107 jedynie monolog przebywaj\u0105c na auli wyk\u0142adowej z grup\u0105 student\u00f3w. Zawsze pojawi\u0105 si\u0119 pewne elementy wzajemnej komunikacji \u2013 w mniejszym lub wi\u0119kszym stopniu.<\/p>\n\n\n\n Wiemy ju\u017c, \u017ce wyk\u0142ad jest jedynie form\u0105 dydaktyczn\u0105, kt\u00f3r\u0105 prowadz\u0105cy mog\u0105 mniej lub bardziej dowolnie konstruowa\u0107 \u2013 wedle w\u0142asnych potrzeb, talent\u00f3w, zapotrzebowania, ale te\u017c dociekliwo\u015bci, akcentowania wybranych w\u0105tk\u00f3w i w og\u00f3le postawy wobec wyk\u0142adanych tre\u015bci. Du\u017ce znaczenie w budowaniu wyk\u0142adu ma te\u017c to, czy ma on posta\u0107 wyk\u0142adu kursowego czy te\u017c wyk\u0142adu monograficznego. I zn\u00f3w, wyk\u0142ady kursowe to bardziej klasyczny model, gdy\u017c s\u0105 one zwi\u0105zane z \u201ej\u0105drem\u201d danej dyscypliny \u2013 wyk\u0142ada si\u0119 wszak rzeczy kanoniczne, tre\u015bci podr\u0119cznikowe, kt\u00f3re w ka\u017cdej dziedzinie maj\u0105 generalne znaczenie (np. Podstawy prawa cywilnego, Wst\u0119p do socjologii, Systematyka gatunk\u00f3w, Chemia organiczna, Chirurgia og\u00f3lna, itp.). Bardziej \u201eswobodne\u201d s\u0105 wyk\u0142ady monograficzne, gdy\u017c s\u0105 one zwi\u0105zane z konkretnym obszarem bada\u0144 i zainteresowa\u0144 wyk\u0142adowcy, specyficznym tylko i wy\u0142\u0105cznie dla niego. Tutaj mo\u017cliwo\u015bci kreacji s\u0105 typowo autorskie, a wyk\u0142adowca dane uj\u0119cie mo\u017ce przekaza\u0107 \u201esercem\u201d.<\/p>\n\n\n\n Oba typy wyk\u0142ad\u00f3w \u2013 zar\u00f3wno kursowe, jak i monograficzne \u2013 s\u0105 zwi\u0105zane z przekazaniem wiedzy z du\u017cego zasobu wydanych ju\u017c dzie\u0142. Mog\u0105 to by\u0107 zar\u00f3wno podr\u0119czniki, ale te\u017c r\u00f3\u017cnego rodzaju publikacje b\u0119d\u0105ce studiami przypadku. Wyk\u0142adowca mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c korzysta\u0107 ze swoich w\u0142asnych dzie\u0142 \u2013 i w praktyce cz\u0119sto to robi \u2013 a wyk\u0142ad staje si\u0119 po prostu om\u00f3wieniem jego dorobku. Warto tutaj nadmieni\u0107, \u017ce przedstawianie zagadnie\u0144 z wielu prac jest jedn\u0105 z cech konstytutywnych wyk\u0142adu \u2013 czyli spektrum, przedstawianiem wielu uj\u0119\u0107 widzenia konkretnych zagadnie\u0144.<\/p>\n\n\n\n Prezentowane powy\u017cej rozwa\u017cania s\u0105 pewn\u0105 ram\u0105, na kt\u00f3rej mo\u017cna umiejscowi\u0107 dyskusj\u0119 nad zachowaniem wyk\u0142adowej formu\u0142y i jej modyfikacji pod k\u0105tem wi\u0119kszej atrakcyjno\u015bci \u2013 zar\u00f3wno dla student\u00f3w, ale te\u017c wyk\u0142adowc\u00f3w. Jak si\u0119 jednak oka\u017ce, wyk\u0142ad nie poddaje si\u0119 prostym receptom i rewolucyjnym dzia\u0142aniom, gdy\u017c bardzo ogranicza to jego tradycyjna formu\u0142a.<\/p>\n\n\n\n Wyk\u0142ady \u2013 jak ka\u017cda cz\u0119\u015b\u0107 dydaktyki \u2013 posiadaj\u0105 swoje mocne i s\u0142abe strony. W\u015br\u00f3d zalet mo\u017cna wskaza\u0107 m.in. sp\u00f3jno\u015b\u0107 opracowywanych i przekazywanych zagadnie\u0144, ekonomiczno\u015b\u0107 rozk\u0142adu tre\u015bci nauczania, mo\u017cliwo\u015b\u0107 pewnych zmian w zale\u017cno\u015bci od rodzaju audytorium, wypr\u00f3bowanie w praktyce \u0107wicze\u0144 z operacji my\u015blowych (np. synteza czy wnioskowanie), oddzia\u0142ywania na postawy s\u0142uchaczy, ich opinie i \u015bwiatopogl\u0105d (NOT 1972: 15). Wyk\u0142adanie to te\u017c pewnego rodzaju sztuka (lub rzemios\u0142o), pod wp\u0142ywem lat i do\u015bwiadcze\u0144 mo\u017cna dostrzec zdecydowanie wi\u0119cej reakcji na wyk\u0142adane tre\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Korzy\u015bci z wyk\u0142adania mog\u0105 okaza\u0107 si\u0119 dla osoby prowadz\u0105cej podobne, jak korzy\u015bci wynikaj\u0105ce z rozwoju warsztatu pisarskiego. Zar\u00f3wno w pierwszym, jak i w drugim przypadku wyostrza si\u0119 styl wypowiedzi (ustnej albo pisemnej). Zwraca si\u0119 uwag\u0119 na zdecydowanie wi\u0119cej rzeczy, niuans\u00f3w, dostrzega si\u0119 podobie\u0144stwa i niesp\u00f3jno\u015bci w omawianej literaturze przedmiotu. Obie czynno\u015bci buduj\u0105 naukow\u0105 bieg\u0142o\u015b\u0107, czyli de facto<\/em> warsztat naukowca, badacza, ale i propagatora wiedzy.<\/p>\n\n\n\n Osoby uczestnicz\u0105ce w wyk\u0142adach nie s\u0105 jedynie \u201ebiernymi\u201d konsumentami wiedzy, pod warunkiem, \u017ce staraj\u0105 si\u0119 z tych zaj\u0119\u0107 \u201ewycisn\u0105\u0107\u201d jak najwi\u0119cej, powtarza\u0107 sobie w wolnych chwilach podanym im wcze\u015bniej materia\u0142. Korzy\u015bci\u0105 cz\u0119sto nieu\u015bwiadomion\u0105 jest r\u00f3wnie\u017c pewne os\u0142uchanie si\u0119 ze stosowan\u0105 w danym obszarze terminologi\u0105, zdobycie tzw. know-how<\/em> prowadzenia bada\u0144, ale te\u017c wiedzy o r\u00f3\u017cnorakich trudno\u015bciach i osobistych do\u015bwiadczeniach prowadz\u0105cego \u2013 pod warunkiem, \u017ce rzeczywi\u015bcie b\u0119d\u0105 one zwi\u0105zane ze spektrum wiedzy, a nie b\u0119d\u0105 mia\u0142y tylko formu\u0142y anegdotycznej.<\/p>\n\n\n\n Skoro mo\u017cna wyodr\u0119bni\u0107 mocne strony metody wyk\u0142adowej, to z pewno\u015bci\u0105 istniej\u0105 r\u00f3wnie\u017c niedoci\u0105gni\u0119cia i s\u0142abo\u015bci, kt\u00f3re obni\u017caj\u0105 skuteczno\u015b\u0107 podaj\u0105cej formy dydaktycznej. Najwa\u017cniejszym z nich jest wynikaj\u0105cy z istoty wyk\u0142adu jednostronny przekaz, bierno\u015b\u0107 s\u0142uchaj\u0105cych, kt\u00f3ra bierze si\u0119 z tzw. one man (woman) show<\/em>. Rodzi to problem braku niezb\u0119dnych interakcji ze s\u0142uchaczami, z drugiej strony ka\u017cde zwi\u0119kszanie kontaktu zmienia klasyczny wyk\u0142ad w form\u0119 mieszan\u0105 \u2013 z elementami konserwatorium lub seminarium (NOT 1972: 15).<\/p>\n\n\n\n Wyk\u0142ad \u201ez\u0142y\u201d to taka przemowa, kt\u00f3ra pe\u0142na jest j\u0119zyka nienaukowego (tzw. \u201ewiedza anegdotyczna\u201d), j\u0119zyka potocznego (kolokwializmy, wulgaryzmy (!), powielanie stereotyp\u00f3w i uprzedze\u0144 niezgodnych z obecnym stanem nauki). Nader cz\u0119sto mo\u017ce tez wyst\u0119powa\u0107 zjawisko zbyt swobodnego wyk\u0142adu, podczas kt\u00f3rego prowadz\u0105cy w og\u00f3le nie trzyma si\u0119 planu lub programu nauczania (czyli tzw. sylabusa \u2013 karty przedmiotu). W takim wyk\u0142adzie relacje prowadz\u0105cego z audytorium r\u00f3wnie\u017c s\u0105 zaburzone \u2013 studenci obawiaj\u0105 si\u0119 ka\u017cdego kontaktu z wyk\u0142adowc\u0105, gdy\u017c nara\u017ceni s\u0105 na docinki, niegodne komentarze (zwi\u0105zane np. z wygl\u0105dem, p\u0142ci\u0105 czy wyznaniem). Nie s\u0105 te\u017c pewni uk\u0142adu czy struktury przekazywanych tre\u015bci, gdy\u017c cz\u0119\u015b\u0107 z nich to rzeczywi\u015bcie anegdoty prowadz\u0105cego.<\/p>\n\n\n\n Zasadniczym problemem metody podaj\u0105cej jest niski wska\u017anik przyswojenia informacji przez s\u0142uchaj\u0105cych, kt\u00f3ry oscyluje przeci\u0119tnie wok\u00f3\u0142 warto\u015bci od 10% do 20%. Znacznie bardziej efektywne s\u0105 te zaj\u0119cia, gdzie wykorzystuje si\u0119 techniki aktywizacyjne, ale wtedy nie s\u0105 to ju\u017c klasyczne wyk\u0142ady \u2013 np. poprzez zastosowanie pokaz\u00f3w, wykonywanie eksperyment\u00f3w, udzia\u0142 w dyskusji czy te\u017c prezentowanie referat\u00f3w (zob. Lasota, Kasparek, Obajtek, Jagusiak, Pacanowska, 2022: 132-133). Wszystkie pr\u00f3by odej\u015bcia od monologu charakterystycznego dla wyk\u0142adu rozmywaj\u0105 jego klasyczn\u0105 i ustalon\u0105 formu\u0142\u0119.<\/p>\n\n\n\n Pojawiaj\u0105 si\u0119 tak\u017ce uj\u0119cia skrajne \u2013 zr\u00f3wnuj\u0105ce wyk\u0142ad do \u201eomawiania podr\u0119cznika\u201d i postuluj\u0105ce wycofanie tego typu zaj\u0119\u0107, jako bezu\u017cytecznych, nie maj\u0105cych prze\u0142o\u017cenia na praktyk\u0119 zawodow\u0105. Z drugiej strony powinno si\u0119 m\u0142odych ludzi zaznajamia\u0107 z podstawami istniej\u0105cymi w ka\u017cdej dziedzinie wiedzy. Bez nich okazuje si\u0119, \u017ce tak naprawd\u0119 przekazujemy tylko zredukowane umiej\u0119tno\u015bci techniczne, przyczynkarskie czy wy\u0142\u0105cznie heurystyczne, kt\u00f3re nie s\u0105 prawid\u0142owo ulokowane w obecnych paradygmatach naukowych. A to w\u0142a\u015bnie ma odr\u00f3\u017cnia\u0107 uniwersytety od szk\u00f3\u0142 zawodowych.<\/p>\n\n\n\n Powa\u017cnym problemem i zarazem kwesti\u0105 dyskusyjn\u0105 jest ju\u017c sama obecno\u015b\u0107 na wyk\u0142adach. Uczelnie stosuj\u0105 tutaj r\u00f3\u017cne podej\u015bcia \u2013 od ca\u0142kowitej swobody i niekonieczno\u015bci obowi\u0105zkowych obecno\u015bci (zgodnie z tradycj\u0105 akademick\u0105 wyk\u0142ady powinny by\u0107 nieobowi\u0105zkowe) poprzez siln\u0105 presj\u0119 na obecno\u015b\u0107 i wpisanie jej jako jednego z warunk\u00f3w zaliczenia przedmiotu lub w og\u00f3le podej\u015bcia do egzaminu ko\u0144cowego. Ka\u017cde z tych propozycji ma wady. Brak wymagania obecno\u015bci skutkuje wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie najcz\u0119\u015bciej pust\u0105 sal\u0105 wyk\u0142adow\u0105, a prowadz\u0105cy zaj\u0119cia przemawia do jednej, dw\u00f3ch lub trzech os\u00f3b na sali. Nie mo\u017cna te\u017c naiwnie oczekiwa\u0107 od student\u00f3w, \u017ce b\u0119d\u0105 pojawiali si\u0119 na zaj\u0119ciach, gdy\u017c przecie\u017c ten czas mog\u0105 \u201espo\u017cytkowa\u0107\u201d w spos\u00f3b bardziej dla siebie korzystny \u2013 na relaksie lub w pracy zawodowej. Z kolei konieczno\u015b\u0107 obecno\u015bci cz\u0119sto jest przez student\u00f3w traktowana jako pewnego rodzaju opresja, kt\u00f3rej nie powinny stosowa\u0107 szko\u0142y wy\u017csze.<\/p>\n\n\n\n Dodatkowo mo\u017cna te\u017c powiedzie\u0107, \u017ce zmala\u0142 onegdaj bardzo silnie zarysowany presti\u017c funkcyjny samych wyk\u0142adowc\u00f3w, zatem cz\u0119sto nie s\u0105 ju\u017c w stanie zatrzyma\u0107 na zaj\u0119ciach student\u00f3w tylko swoim autorytetem. Z drugiej strony studiowanie wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie wi\u0105\u017ce si\u0119 przede wszystkim z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 utrzymywania si\u0119 w mie\u015bcie akademickim, a do tego w wi\u0119kszo\u015bci potrzebne s\u0105 \u015brodki materialne. Studenci przybywaj\u0105cy na studia z mniejszych o\u015brodk\u00f3w Polski lokalnej od razu obci\u0105\u017cani s\u0105 kosztami wynajmu, kt\u00f3re w zdecydowanej mierze determinuj\u0105 potrzeb\u0119 zarabiania pieni\u0119dzy. W tej sytuacji nieobowi\u0105zkowy wyk\u0142ad jest \u201eostatnim\u201d wyborem na \u015bcie\u017cce codziennych priorytet\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Przyj\u0119\u0142o si\u0119 do\u015b\u0107 powszechnie, \u017ce wyk\u0142ady uniwersyteckie s\u0105 zaj\u0119ciami z du\u017c\u0105 ilo\u015bci\u0105 nudy, a wyk\u0142adowcy nie s\u0105 w stanie utrzyma\u0107 uwagi s\u0142uchaczy przez kilkadziesi\u0105t minut spotkania. Nawet najbardziej zaanga\u017cowani w przekazy wyk\u0142adowcy dostrzegaj\u0105 u student\u00f3w znu\u017cenie i senno\u015b\u0107, kt\u00f3re wywo\u0142uje metoda podaj\u0105ca. Dodatkowo wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107 z jej ukierunkowaniem na scrollowanie ekran\u00f3w smartfon\u00f3w, gaming i przeszukiwaniem tre\u015bci z social medi\u00f3w wybitnie nie sprzyja skoncentrowaniu uwagi na omawianych zagadnieniach. Z drugiej strony dawniej wymagano od student\u00f3w pilno\u015bci i starania si\u0119 w utrzymaniu uwagi w\u0142a\u015bnie na wyk\u0142adach \u2013 mia\u0142o to \u015bwiadczy\u0107 o ich dojrza\u0142o\u015bci, zrozumieniu uwarunkowa\u0144 wyk\u0142adu, a tak\u017ce sporz\u0105dzania notatek. Dzi\u015b w dobie prezentacji multimedialnych, rozpowszechniania tre\u015bci (a nawet poszczeg\u00f3lnych slajd\u00f3w z zaj\u0119\u0107) te cechy uleg\u0142y zatraceniu, co dodatkowo nie sprzyja koncentracji.<\/p>\n\n\n\n W dyskusjach o wyk\u0142adzie jako formie dydaktycznej pojawia si\u0119 tak\u017ce pytanie o to, jakie s\u0105 granice w uatrakcyjnianiu takich zaj\u0119\u0107? Wiadomo przecie\u017c, \u017ce wyk\u0142adowca musi przekaza\u0107 wiedz\u0119, a ona cz\u0119sto z samej swojej natury mo\u017ce nie by\u0107 \u201ewidowiskowa\u201d, \u201efajna\u201d czy te\u017c \u201epoci\u0105gaj\u0105ca\u201d. Z drugiej strony zainteresowaniem tym tematem powinni si\u0119 wykazywa\u0107 sami studenci \u2013 cz\u0119sto tego nie robi\u0105, traktuj\u0105c studia \u201emniej serio\u201d ni\u017c starsze generacje, zdecydowanie cz\u0119\u015bciej wybieraj\u0105c tzw. drop-out. Sytuacji nie ratuje te\u017c popularny PowerPoint i prezentacje multimedialne, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 wr\u0119cz powszechne. Studenci po wy\u015bwietlaniu si\u0119 kolejnych slajd\u00f3w szybko \u201eprzelatuj\u0105\u201d wzrokiem dan\u0105 tre\u015b\u0107, ale nie s\u0105 ju\u017c a\u017c tak skoncentrowani podczas omawiania tre\u015bci tego slajdu. Pogr\u0105\u017caj\u0105 si\u0119 w swoim \u015bwiecie scrollowania TikToka, Instagrama czy te\u017c innych tre\u015bci w social mediach.<\/p>\n\n\n\n Warto r\u00f3wnie\u017c w tym miejscu podkre\u015bli\u0107 wymiar paradoksalny \u2013 studenci udaj\u0105, \u017ce s\u0142uchaj\u0105 wyk\u0142adu (nie rozmawiaj\u0105, nie przerywaj\u0105 wyk\u0142adowcy), a w zamian za ten \u201espok\u00f3j\u201d wyk\u0142adowca \u201eprzymyka oko\u201d na ich pogr\u0105\u017cenie w smartfonach. Wida\u0107 to ju\u017c po wej\u015bciu do sali lub auli, w kt\u00f3rej takie zaj\u0119cia si\u0119 odbywaj\u0105. Ten fatalny kompromis jest spotykany na wyk\u0142adach nader cz\u0119sto. Ale z drugiej strony stanowi \u2013 jak w soczewce \u2013 socjologiczn\u0105 figuracj\u0119 wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci z jej charakterystycznymi dla po\u0142owy lat 20. XXI w. elementami.<\/p>\n\n\n\n Jak zatem reagowa\u0107 na te obserwacje? Wydaje si\u0119, \u017ce dobrym pomys\u0142em s\u0105 pogadanki przygotowuj\u0105ce do specyfiki dydaktyki uczelnianej \u2013 organizowane przede wszystkim dla student\u00f3w rozpoczynaj\u0105cych nauk\u0119 na pierwszych latach studi\u00f3w. Trzeba student\u00f3w uczula\u0107 na to, \u017ce wyk\u0142ady to nie nudne \u201ez\u0142o konieczne\u201d, ale pr\u00f3ba przekazania im specyfiki danych zagadnie\u0144 w spos\u00f3b autorski, zwi\u0105zany z dorobkiem i warsztatem ka\u017cdego wyk\u0142adowcy. Po drugie, nale\u017cy zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na w\u0142a\u015bciwe wype\u0142nianie kart przedmiot\u00f3w (tzw. sylabus\u00f3w) z zaznaczeniem wymog\u00f3w dla konkretnych wyk\u0142ad\u00f3w. Trzecie remedium mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119 kontrowersyjne, ale te\u017c jest jakim\u015b wyj\u015bciem \u2013 trzeba powa\u017cnie pomy\u015ble\u0107 nad zakazem korzystania z urz\u0105dze\u0144 mobilnych (nie tylko smartfony, ale tak\u017ce tablety, laptopy) podczas wyk\u0142ad\u00f3w \u2013 tak, jak ma to miejsce w przypadku zalicze\u0144 czy egzamin\u00f3w. I jest tak\u017ce reakcj\u0105 na pojawiaj\u0105ce si\u0119 coraz szerzej zakazy u\u017cywania tego typu urz\u0105dze\u0144 w szkolnictwie ni\u017cszego szczebla. Pytaniem zasadniczym i zarazem w\u0105tpliwo\u015bci\u0105 jest jednak kwestia akademickiej wolno\u015bci, obywatelskich praw i swob\u00f3d oraz osobistego samostanowienia pe\u0142noletnich ju\u017c przecie\u017c student\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Niekiedy spotyka si\u0119 tak\u017ce rozwi\u0105zanie polegaj\u0105ce na nagrywaniu wyk\u0142ad\u00f3w i dystrybuowaniu ich do student\u00f3w przez uczelniane systemy e-learningowe. Ta swoista \u201eekonomizacja\u201d wyk\u0142adu ju\u017c do ko\u0144ca pozbawia student\u00f3w jakichkolwiek interakcji z prowadz\u0105cym, a wyk\u0142ad staje si\u0119 tak naprawd\u0119 audycj\u0105 do wys\u0142uchania, jedn\u0105 z metod kszta\u0142cenia \u201ekorespondencyjnego\u201d. Osobiste do\u015bwiadczenia pisz\u0105cego te s\u0142owa z tego typu \u201ewytworem\u201d nie s\u0105 pozytywne, cho\u0107 tak coraz cz\u0119\u015bciej radz\u0105 sobie uczelnie \u2013 z mniejsz\u0105 lub wi\u0119ksz\u0105 aprobat\u0105 samych wyk\u0142adowc\u00f3w oraz student\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Zebrane powy\u017cej mocne i s\u0142abe strony wyk\u0142adu pokazuj\u0105, \u017ce zagro\u017ce\u0144 dotycz\u0105cych nieumiej\u0119tnego jego prowadzenia jest znacznie wi\u0119cej ni\u017c korzy\u015bci. Rodzi to pewien wniosek \u2013 zar\u00f3wno prowadz\u0105cy, jak i studenci musz\u0105 \u201edojrze\u0107\u201d do tej formy dydaktycznej, oswoi\u0107 si\u0119 z ni\u0105. Pisz\u0105cy te s\u0142owa prowadzi wyk\u0142ady od kilkunastu ju\u017c lat. Ten okres pozwala na podzielenie si\u0119 kilkoma refleksjami i przyk\u0142adami wzi\u0119tymi z auli wyk\u0142adowej. Przede wszystkim tre\u015bci wyk\u0142adowe powinny \u201epasowa\u0107\u201d samemu wyk\u0142adowcy i wi\u0105za\u0107 si\u0119 z jego zainteresowaniami oraz prowadzonym zakresem aktywno\u015bci naukowej. Wtedy o t\u0119 bieg\u0142o\u015b\u0107 zdecydowanie \u0142atwiej. Problemem jest natomiast przyjmowanie tych wyk\u0142ad\u00f3w, kt\u00f3re s\u0105 oparte na tre\u015bciach, w kt\u00f3rych wyk\u0142adowca czuje si\u0119 niepewnie, nie stanowi\u0105 one g\u0142\u00f3wnego zagadnienia pracy naukowej. Niestety, takich sytuacji niekiedy nie da si\u0119 unikn\u0105\u0107, jest tu tak\u017ce uwzgl\u0119dniane zapotrzebowanie wyk\u0142adowe danej jednostki uniwersyteckiej.<\/p>\n\n\n\n Spo\u015br\u00f3d prowadzonych przeze mnie wyk\u0142ad\u00f3w dwa okre\u015blane s\u0105 jako kursowe i dotycz\u0105 kwestii wprowadzaj\u0105cych do dyscypliny naukowej, jak te\u017c zagadnie\u0144 zmian spo\u0142ecznych. Do obu tych zaj\u0119\u0107 trzeba znale\u017a\u0107 odpowiedni \u201eklucz\u201d, czyli przedstawi\u0107 zagadnienia funkcjonuj\u0105ce w literaturze w spos\u00f3b przejrzysty, zach\u0119caj\u0105cy do dalszej eksploracji, ale przede wszystkim obudowa\u0107 warstw\u0119 teoretyczn\u0105 odniesieniami do historii i tera\u017aniejszo\u015bci, czyli do istniej\u0105cej praktyki spo\u0142ecznej.<\/p>\n\n\n\n Pozosta\u0142e cztery wyk\u0142ady maj\u0105 form\u0119 monograficzn\u0105 (obszary historii zmian spo\u0142ecznych w Kambod\u017cy, zagadnienia fantastyki socjologicznej, ale te\u017c historii kszta\u0142towania si\u0119 polskiej socjologii oraz poj\u0119cia antysemickich stereotyp\u00f3w i uprzedze\u0144) i s\u0105 w pewnym sensie kontynuacj\u0105, ale te\u017c uszczeg\u00f3\u0142owieniem zagadnie\u0144 analizowanych na wyk\u0142adach kursowych (szczeg\u00f3lnie dotycz\u0105cych poj\u0119cia zmian spo\u0142ecznych). Podczas ich przebiegu podawane s\u0105 szczeg\u00f3lnie przyk\u0142ady z najnowszej historii spo\u0142ecznej, kt\u00f3ra stanowi odniesienie do zaprezentowanych wcze\u015bniej teorii i uog\u00f3lnie\u0144. W zbieranych cyklicznie opiniach o tych wyk\u0142adach wida\u0107 ca\u0142kiem rozbie\u017cne oceny, ale przewija si\u0119 w\u015br\u00f3d nich cz\u0119sto motyw zaskoczenia i odczytania socjologii na nowo, w\u0142a\u015bnie poprzez pokazanie, jak teoria naukowa \u201epracuje\u201d w codziennym \u017cyciu.<\/p>\n\n\n\n Wszystkie opisane powy\u017cej sytuacje \u2013 \u017cywio\u0142owe reagowanie na tre\u015bci wyk\u0142adowe, ale te\u017c przysypianie student\u00f3w \u2013 by\u0142y moimi osobistymi do\u015bwiadczeniami. Z tego wszystkiego jednak chcia\u0142bym przytoczy\u0107 to, co zwiastuje \u201ezwyci\u0119stwo\u201d wyk\u0142adu \u2013 zdarza\u0142y si\u0119 takie momenty, gdzie studenci \u2013 pocz\u0105tkowo przygaszeni i \u015bpi\u0105cy \u2013 przez dalsze tygodnie trwania zaj\u0119\u0107 aktywowali si\u0119, odkrywali, \u017ce wyk\u0142ad to nie tylko nuda, ale czas, kt\u00f3ry mo\u017ce do czego\u015b nowego zainspirowa\u0107, zainteresowa\u0107 czym\u015b, co wydawa\u0142o si\u0119 ju\u017c \u201ena wylot\u201d poznane, a jednak skrywaj\u0105ce pewne pok\u0142ady poznawczych warto\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Na przestrzeni lat starano si\u0119 wypracowa\u0107 szereg rozwi\u0105za\u0144, kt\u00f3re pozwoli\u0142yby na lepsze dostosowanie wyk\u0142adu do wymaga\u0144 wsp\u00f3\u0142czesnej (g\u0142\u00f3wnie aktywizuj\u0105cej) dydaktyki. S\u0105 to przyk\u0142adowo mini wyk\u0142ad, demonstracja, instrukta\u017c, pokaz czy te\u017c opowiadanie \u2013 storytelling <\/em>(Chy\u0142a 2025: 327-330; Grodecka 2025: 333-339; St\u0105porek 2025: 341-347). Mo\u017cna je z powodzeniem stosowa\u0107, ale pami\u0119taj\u0105c r\u00f3wnocze\u015bnie o tym, \u017ce s\u0105 one jakim\u015b odej\u015bciem od klasycznej formu\u0142y wyk\u0142adu. Stanowi\u0105 jednak pewne nowe uj\u0119cie i zapasow\u0105 procedur\u0119 dydaktyczn\u0105, kt\u00f3ra mo\u017ce (ale wcale nie musi) wp\u0142ywa\u0107 na ubogacenie i urozmaicenie zaj\u0119\u0107 wyk\u0142adowych.<\/p>\n\n\n\n Co wi\u0119cej \u2013 sam wyk\u0142ad te\u017c ewoluowa\u0142 \u2013 w zale\u017cno\u015bci od dominuj\u0105cych trend\u00f3w w dydaktyce (np. dysputy filozoficzne w liceach starogreckich, scholastyka na \u015bredniowiecznych uniwersytetach). Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie tak\u017ce staje si\u0119 przedmiotem dyskusji i spor\u00f3w o u\u017cyteczno\u015b\u0107 i dostosowanie do aktualnie panuj\u0105cych reali\u00f3w edukacyjnych. Co znamienne, rola wyk\u0142adu jest coraz silniej \u201epodkopywana\u201d przez sztuczn\u0105 inteligencj\u0119, kt\u00f3ra zast\u0119puje przecie\u017c naukowc\u00f3w w przekazie i syntezie wiedzy \u2013 co prawda odbywa si\u0119 w spos\u00f3b cz\u0119sto sfabrykowany, a tak\u017ce nieuwzgl\u0119dniaj\u0105cy niuans\u00f3w, kt\u00f3re znane s\u0105 specjalistom z konkretnych dziedzin.<\/p>\n\n\n\n Zasadniczym problemem we w\u0142a\u015bciwym spojrzeniu na wyk\u0142ad s\u0105 zmieniaj\u0105ce si\u0119 trendy kulturowe (w tym konsumenckie i te dotycz\u0105ce u\u017cyteczno\u015bci edukacji wy\u017cszej). Wyk\u0142ady s\u0105 w tym uj\u0119ciu anachronizmem i nudzeniem si\u0119 prelekcj\u0105 \u201egadaj\u0105cej g\u0142owy\u201d. Trzeba wdro\u017cy\u0107 takie remedia, aby studenci zrozumieli, \u017ce na tym poziomie kszta\u0142cenia wyk\u0142ad nie jest przykr\u0105 konieczno\u015bci\u0105, ale rozwi\u0105zaniem, kt\u00f3re zapewnia pewn\u0105 optymalno\u015b\u0107 w spojrzeniu na naukowe zagadnienia. Nieumiej\u0119tno\u015b\u0107 spo\u017cytkowania tre\u015bci przekazywanej na wyk\u0142adach wida\u0107 najcz\u0119\u015bciej na egzaminach ustnych. Studenci m\u0119cz\u0105 si\u0119 z podawaniem wiedzy z podr\u0119cznik\u00f3w, a egzaminuj\u0105cy cz\u0119sto obja\u015bniali prostszy spos\u00f3b ujmowania tych zagadnie\u0144 w\u0142a\u015bnie podczas prowadzonych przez siebie wyk\u0142ad\u00f3w. Do tego trzeba oczywi\u015bcie do\u0142\u0105czy\u0107 sta\u0142y postulat pr\u00f3b uatrakcyjniania zaj\u0119\u0107 wyk\u0142adowych \u2013 w zale\u017cno\u015bci od inwencji konkretnych prowadz\u0105cych.<\/p>\n\n\n\nCele i trenowane kompetencje<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
Przebieg zaj\u0119\u0107 krok po kroku<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
Warianty metody<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
Korzy\u015bci<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
Wyzwania i trudno\u015bci<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
Przyk\u0142ad<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
Pr\u00f3ba inkluzji<\/strong><\/h3>\n\n\n\n
\u0179r\u00f3d\u0142a<\/strong><\/h3>\n\n\n\n